Kaszel to jeden z najczęstszych objawów, z jakim pacjenci zgłaszają się do lekarza. Mimo swojej powszechności, nadal budzi wiele wątpliwości diagnostycznych i terapeutycznych. Bo jak rozpoznać kaszel suchy i mokry u siebie lub dziecka? Czy jeden zawsze przechodzi w drugi? I które leki naprawdę działają, a które mogą zaszkodzić, jeśli zostaną zastosowane niewłaściwie?
Podstawowe rodzaje kaszlu: suchy i mokry
Suchy kaszel (tzw. nieproduktywny) pacjenci często opisują go jako „drażniący” (ponieważ drażni tylną część gardła) lub „szczekający”. Może pojawić się nagle i towarzyszyć wielu stanom – zarówno zakaźnym, jak i niezakaźnym. Ponadto często ma charakter napadowy i nasila się nocą. Przyczynami suchego kaszlu mogą być:
- infekcje wirusowe górnych dróg oddechowych,
- alergie (np. pyłki, kurz),
- refluks żołądkowo-przełykowy,
- działanie niektórych leków (np. inhibitory ACE) [1],
- astma oskrzelowa [2].
Mokry kaszel (czyli produktywny) występuje najczęściej w przebiegu:
- infekcji dolnych dróg oddechowych (zapalenie płuc, zapalenie oskrzeli),
- mukowiscydozy,
- przewlekłej obturacyjnej chorobie płuc (POChP),
- przewlekłym zapaleniu zatok z zaciekiem po tylnej ścianie gardła [2].
Jak odróżnić kaszel suchy od mokrego?
Jeśli zastanawia Cię, jak odróżnić kaszel suchy od mokrego, przede wszystkim zwróć uwagę na obecność wydzieliny lub jej brak. Kaszlowi suchemu nie towarzyszy odkrztuszanie wydzieliny, choć osobie kaszlącej wydaje się, jakby „coś zalegało”. Zupełnie odwrotnie jest w przypadku mokrego kaszlu – jego występowanie wiąże się z odkrztuszaniem zalegającej wydzieliny [3]. Plwocina może być przezroczysta, śluzowa, ropna lub podbarwiona krwią [4].
Jeśli nadal nie masz pewności, czy jest to kaszel suchy czy kaszel mokry – skonsultuj się z lekarzem, zwłaszcza gdy kaszel utrzymuje się dłużej niż 2–3 tygodnie lub towarzyszą mu niepokojące objawy, takie jak duszność, ból w klatce piersiowej czy gorączka powyżej 38,5°C [5].
Czy kaszel suchy przechodzi w mokry?
Jedno z pytań, które jest zadawane w gabinetach lekarskich to: „Czy kaszel suchy zawsze przechodzi w mokry?” Odpowiedź brzmi: nie zawsze. Choć taka sekwencja występuje stosunkowo często w przebiegu infekcji wirusowych, nie jest to reguła, a sam charakter kaszlu zależy od jego przyczyny, przebiegu choroby i reakcji organizmu.
W wielu przypadkach kaszel na początku jest suchy i stanowi skutek wczesnego podrażnienia błony śluzowej gardła i krtani. Jednakże w ciągu kilku/kilkunastu dni może dojść do nadprodukcji śluzu w drogach oddechowych, co prowadzi do zmiany charakteru kaszlu na mokry (produktywny). Taki przebieg jest typowy m.in. dla ostrego zapalenia oskrzeli [6].
Przejście kaszlu suchego w mokry nie oznacza jednak „pogorszenia się” stanu zdrowia. To naturalny mechanizm oczyszczania dróg oddechowych, kiedy organizm zaczyna produkować więcej wydzieliny śluzowej. Niemniej jednak zmiana rodzaju kaszlu powinna być obserwowana i interpretowana w kontekście innych objawów: gorączki, duszności, bólu w klatce piersiowej czy zmiany barwy plwociny [5].
Kaszel związany z alergiami i infekcjami
Kaszel alergiczny to częsty objaw u osób z nadwrażliwością na alergeny wziewne – pyłki roślin, roztocza kurzu domowego, sierść zwierząt czy pleśnie. Powstaje w wyniku zwiększonej wrażliwości dróg neuronalnych (przewodów, którymi biegną impulsy nerwowe) na czynniki drażniące. Ma charakter przewlekły i najczęściej jest suchy, napadowy, nasilający się w nocy lub nad ranem. Zwykle towarzyszy mu wodnisty katar, kichanie, świąd gardła i łzawienie oczu. Alergia jako przyczyna dolegliwości często jednak pozostaje nierozpoznana, mimo że klasyczne połączenie: kaszel – alergia jest dość częste. Leczenie opiera się m.in. na stosowaniu wziewnych kortykosteroidów [7].
Kaszel od zatok związany jest z przewlekłym zapaleniem zatok przynosowych. Dochodzi wtedy do spływania wydzieliny po tylnej ścianie gardła, co prowadzi do ciągłego podrażnienia receptorów kaszlowych. Kaszel może być mokry, zwłaszcza rano po przebudzeniu, a w ciągu dnia przybierać formę suchego i drażniącego. Typowe objawy towarzyszące to uczucie zatkanego nosa, ból w okolicy czoła lub policzków oraz gęsta wydzielina. Leczenie polega na płukaniu nosa, stosowaniu donosowych glikokortykosteroidów i – w przypadku nadkażenia – antybiotykoterapii [8].
Kaszel po infekcji, czyli kaszel poinfekcyjny, może utrzymywać się przez kilka tygodni po ustąpieniu objawów infekcji dróg oddechowych czy też zapalenia zatok. Ma zazwyczaj charakter drażniący i napadowy. Wynika z nadwrażliwości receptorów kaszlowych oraz przedłużającego się stanu zapalnego w obrębie błony śluzowej dróg oddechowych. Mimo braku gorączki i typowych objawów infekcji kaszel może być uciążliwy i wpływać na jakość snu czy codzienne funkcjonowanie [9]. Kaszel poinfekcyjny związany z chorobą wirusową można leczyć wziewnym ipratropium, który rozszerza oskrzela. Jeśli natomiast istnieje podejrzenie, że kaszel związany jest z obecnością bakterii, warto włączyć antybiotyk [10].
Kaszel z flegmą: rozpoznanie i znaczenie
Kaszel z flegmą to objaw, który wskazuje na obecność wydzieliny w drogach oddechowych. Pojawia się zazwyczaj w przebiegu zapalenia oskrzeli lub płuc i pełni funkcję oczyszczającą. Kaszel i flegma są naturalną reakcją obronną organizmu, jednak warto obserwować zmianę koloru lub zapachu wydzieliny. Ropna i żółta lub zielona wydzielina może wskazywać na zakażenie wirusowe, a nieprzyjemny zapach na obecność bakterii.
Diagnostyka zależy od czasu trwania objawów, obecności gorączki i innych dolegliwości. Leczenie opiera się głównie na stosowaniu leków mukolitycznych, mukokinetycznych i sekretolitycznych oraz na terapii przyczynowej [4].
Pozostałe typy kaszlu: objawy i charakterystyka
Oprócz podziału ze względu na charakter, kaszel można podzielić ze względu na czas trwania na:
- kaszel ostry – trwający do 3 tygodni i charakterystyczny m.in. dla zakażeń wirusowych i astmy,
- kaszel podostry – utrzymujący się 3-8 tygodni i w większości będący kaszlem poinfekcyjnym,
- kaszel przewlekły – utrzymuje się przez ponad 8 tygodni u dorosłych i ponad 4 tygodnie u dzieci; może być objawem wielu schorzeń – od astmy, przez refluks żołądkowo-przełykowy, aż po przewlekłe zapalenie zatok, POChP czy nowotwory [1, 11].
Inne rodzaje kaszlu to:
- kaszel napadowy – może wystąpić w przebiegu astmy i charakteryzuje się atakiem kaszlu trwającym do minuty; może mu towarzyszyć łzawienie oczu i zaczerwienienie twarzy,
- kaszel szczekający/krtaniowy – to ostry, dźwięczny i bardzo charakterystyczny rodzaj kaszlu, przypominający szczekanie psa. Najczęściej występuje u dzieci i świadczy o zajęciu krtani przez proces zapalny – np. w podgłośniowym zapaleniu krtani. Może współwystępować z dusznością i świstem krtaniowym,
- kaszel polekowy – występujący głównie u dorosłych i bardzo rzadko u dzieci; jest związany z długotrwałym przyjmowaniem leków z grupy inhibitorów konwertazy angiotensyny [12].
Jak leczyć różne rodzaje kaszlu?
Leczenie kaszlu powinno być dopasowane do jego rodzaju oraz przyczyny. Nie istnieje jeden uniwersalny syrop na każdy rodzaj kaszlu, dlatego tak istotne jest odróżnienie, czy mamy do czynienia z kaszlem suchym czy mokrym. Inaczej bowiem postępujemy w przypadku kaszlu drażniącego, a inaczej w sytuacji, gdy towarzyszy mu wydzielina.
Wspieranie oczyszczania dróg oddechowych w kaszlu mokrym
Mokry kaszel ma za zadanie usunąć zalegającą wydzielinę z dróg oddechowych. W tym przypadku kluczowe jest, by tego mechanizmu nie tłumić, a wspierać naturalny mechanizm odkrztuszania. Jak go leczyć? M.in.:
- lekami mukolitycznymi takimi jak N-acetylocysteina i erdosteina, które działają na wiązania dwusiarczkowe w śluzie, ułatwiając usuwanie wydzieliny [13, 4],
- lekami mukokinetycznymi (np. bromheksyna, ambroksol), które rozszerzają oskrzela i zmniejszają lepkość wydzieliny [4],
Oprócz tego warto również wykonywać inhalacje z soli hipertonicznej (3% lub więcej), a także nawadniać organizm [13].
W terapii kaszlu mokrego ACC można stosować razem z lekami wykrztuśnymi, ale nie należy go łączyć z lekami przeciwkaszlowymi, które tłumią odruch kaszlowy – mogłoby to prowadzić do zalegania wydzieliny w oskrzelach i ryzyka nadkażenia [4].
A jak leczyć kaszel suchy?
W kaszlu suchym można sięgnąć po leki przeciwkaszlowe [14] (np. butamirat, dekstrometorfan), które hamują odruch kaszlowy. Ponadto warto rozważyć:
- preparaty osłaniające – np. syropy z prawoślazu [15], porostu islandzkiego, siemienia lnianego,
- unikanie czynników drażniących – suchego powietrza, dymu, zimna,
- nawilżanie śluzówek – np. poprzez nebulizacje z soli fizjologicznej.
W przypadku suchego kaszlu nie stosuje się leków mukolitycznych, ponieważ nie ma wydzieliny, której rozrzedzenie miałoby sens terapeutyczny.
